Jazz stworzył słowa

Geopolityka w powieści zaczyna się tam, gdzie ktoś na mapie przesuwa granicę, a ktoś inny nagle nie może wrócić do domu, kupić chleba po dawnej cenie albo ufać własnemu sąsiadowi. Najlepsze polskie powieści geopolityczne nie muszą więc oblepiać stron nazwami doktryn, lotniskowców i osób w garniturach. Ich właściwym tematem jest człowiek wciśnięty między interes państwa, lęk zbiorowy, ekonomię oraz cudzą wizję porządku.

To gatunek nieco zdradliwy. Łatwo pomylić go z politycznym komentarzem na gorąco, publicystyką przebraną za dialog albo thrillerem, w którym agent ratuje świat z miną człowieka, który właśnie znalazł wolne miejsce parkingowe w centrum. Dobra powieść geopolityczna robi coś trudniejszego: pokazuje, jak wielkie procesy wchodzą do kuchni, biura, koszar i sypialni. A potem sprawdza, co ludzie zrobią, kiedy okaże się, że ich prywatne plany były tylko przypisem do czyjegoś strategicznego raportu.

Co odróżnia powieść geopolityczną od politycznej dekoracji?

Nie każda książka o władzy jest powieścią geopolityczną. Polityka może rozgrywać się w jednym parlamencie, urzędzie lub redakcji. Geopolityka potrzebuje szerszego napięcia: granic, wpływów, zależności gospodarczych, pamięci historycznej, konfliktu cywilizacji albo przynajmniej dwóch porządków, które nie chcą uznać prawa drugiego do istnienia.

W polskiej literaturze ten temat szczególnie dobrze działa w fantastyce, historii alternatywnej i dystopii. To nie przypadek. Fantastyczny filtr pozwala powiększyć mechanizmy znane z rzeczywistości, zanim czytelnik zdąży ustawić się po jednej stronie sporu. Obce imperium, system kastowy czy państwo po przegranej wojnie bywają mniej wygodne niż nagłówek prasowy, ale właśnie dlatego potrafią powiedzieć więcej.

Nie chodzi przy tym o przepowiednie. Powieść nie jest ministerstwem spraw zagranicznych z lepszym stylem. Jej wartość polega na tym, że pokazuje cenę decyzji, których język polityczny zwykle nie ujmuje w tabeli.

Klasyka, od której warto zacząć

Janusz A. Zajdel, „Limes inferior”

To jedna z tych książek, które z biegiem lat nie tyle się starzeją, ile nabierają nowych, niepokojących zastosowań. Zajdel buduje społeczeństwo precyzyjnie sklasyfikowane, kontrolowane i karmione pozorem stabilności. Władza nie opiera się tu wyłącznie na przemocy. Działa przez wygodę, hierarchię, dostęp do informacji i subtelne przekonanie obywateli, że system, choć absurdalny, jest jedyną możliwą formą świata.

Geopolityczny wymiar „Limes inferior” nie sprowadza się do granic. Leży w pytaniu, kto ustala zasady wymiany między centrum a peryferiami, kto wie więcej i dlaczego większość uznaje niewiedzę za rozsądny koszt świętego spokoju. To lektura dla osób, które podejrzewają, że najtrwalsze imperia nie zawsze mają najwięcej czołgów. Czasem wystarczy im dobrze zaprojektowany formularz.

Janusz A. Zajdel, „Cała prawda o planecie Ksi”

Jeśli „Limes inferior” bada wnętrze systemu, „Cała prawda o planecie Ksi” przygląda się spotkaniu światów, które nie rozumieją własnych intencji tak dobrze, jak sądzą. Zajdel korzysta z kostiumu science fiction, ale sedno opowieści pozostaje bardzo ziemskie: kolonizacja, asymetria sił, kontrola narracji i wygodna skłonność silniejszych do nazywania własnego interesu misją.

Ta książka nie proponuje prostego podziału na niewinnych i winnych. Raczej przypomina, że w relacjach między zbiorowościami każda strona ma własne legendy założycielskie, własne lęki i własnych ekspertów od tłumaczenia, dlaczego druga strona reaguje nieracjonalnie. Czyli normalny dzień w polityce międzynarodowej, tylko z większą liczbą planet.

Historia alternatywna, czyli laboratorium polskich obsesji

Rafał A. Ziemkiewicz, „Rzeczpospolita zwycięska”

Historia alternatywna jest dla geopolityki formą pytania: co by było, gdyby jedna decyzja, jedna bitwa albo jeden sojusz przesunęły ciężar świata? „Rzeczpospolita zwycięska” bierze na warsztat polskie marzenie o odwróceniu historycznej porażki. Nie interesuje jej jednak wyłącznie satysfakcja z poprawienia przeszłości. Ważniejsze staje się pytanie, jak wyglądałaby Polska, która dostała więcej sprawczości, niż przywykła sobie wyobrażać.

To lektura warta uwagi właśnie przez swoją prowokacyjność. Czy silniejsze państwo automatycznie byłoby państwem mądrzejszym? Czy zwycięstwo uwalnia od kompleksów, czy tylko daje im większy budżet? Powieść stawia te pytania ostro, czasem z publicystycznym impetem. Dla jednych będzie to zaleta, dla innych ograniczenie. W każdym razie trudno przejść obok niej obojętnie.

Szczepan Twardoch, „Wieczny Grunwald”

To nie jest klasyczna powieść geopolityczna w znaczeniu strategicznej gry państw, lecz jej brutalna, językowa i historyczna gorączka. Twardoch rozsadza mit Grunwaldu, polsko-niemieckie wyobrażenia o winie i chwale oraz narodową potrzebę układania świata w czytelne szeregi. Powstaje tekst gwałtowny, groteskowy i świadomie niewygodny.

„Wieczny Grunwald” przydaje się na tej liście, ponieważ pokazuje, że geopolityka nie żyje jedynie w gabinetach. Mieszka też w języku, w rodzinnych opowieściach i w odruchu, by własną krzywdę uznać za centrum historii. To książka wymagająca, chwilami męcząca, ale jej nadmiar jest częścią diagnozy. Narody rzadko opowiadają o sobie oszczędnie.

Gdy przyszłość staje się komentarzem do teraźniejszości

Jacek Dukaj, „Xavras Wyżryn”

Dukaj proponuje przyszłość po przeobrażeniach politycznych i technologicznych, w której polskość, imperialne ambicje oraz propaganda mieszają się w sposób daleki od szkolnego porządku. „Xavras Wyżryn” jest dynamiczny, pełen językowych pomysłów i celowo nie daje czytelnikowi komfortu jednoznacznej identyfikacji.

Najciekawsze okazuje się tu pytanie o opowieść jako broń. Kto nazywa kogo terrorystą, bojownikiem o wolność albo koniecznym kosztem operacji? Jak zmienia się patriotyzm, kiedy ojczyzna jest projektem medialnym, militarnym i emocjonalnym jednocześnie? Dukaj nie podaje instrukcji obsługi świata. Na szczęście. Instrukcje zwykle pisze ktoś, kto chce sprzedać urządzenie bez informacji o skutkach ubocznych.

Marcin Wolski, „Wallenrod”

„Wallenrod” wykorzystuje alternatywną historię do gry z polskim losem, niemiecką dominacją i rolą jednostki w świecie większych interesów. To propozycja bardziej przygodowa niż analityczna, lecz właśnie dlatego może być dobrym wejściem dla czytelnika, który nie chce zaczynać od dystopijnej administracji ani od językowego tornado.

Ważna jest tu sama konstrukcja konfliktu: naród nie funkcjonuje w próżni, a heroizm jednostki zderza się z machiną państw i ideologii. Wolski pokazuje, że geopolityczna fantazja o zmianie biegu dziejów niemal zawsze wystawia rachunek. Najczęściej płaci go ktoś, kto nie uczestniczył w naradzie.

Czy thriller szpiegowski też się liczy?

Tak, pod warunkiem że nie jest wyłącznie karuzelą pościgów. Powieści Vincenta V. Severskiego, zwłaszcza cykl otwierany przez „Nielegalnych”, warto czytać jako współczesne zaplecze tego nurtu. Ich środek ciężkości znajduje się w pracy wywiadu, ale stawką pozostają napięcia między państwami, działania służb, energetyka, bezpieczeństwo i kruchość zaufania.

To literatura mniej alegoryczna niż Zajdel i mniej eksperymentalna niż Dukaj. Daje za to poczucie konkretu: interesy mają nazwiska, procedury mają luki, a lojalność okazuje się zasobem ograniczonym. Trzeba jedynie pamiętać, że thriller ma własne prawa. Tempo bywa ważniejsze od pogłębionej analizy, bo czytelnik też chce czasem zobaczyć, jak ktoś robi błąd w skali międzynarodowej, lecz wystarczająco szybko.

Jak wybierać najlepsze polskie powieści geopolityczne dla siebie?

Jeśli szukasz diagnozy systemu, zacznij od Zajdla. Jeśli interesuje cię polska historia jako magazyn niewygodnych scenariuszy, sięgnij po Ziemkiewicza, Twardocha lub Wolskiego. Jeśli bardziej pociąga cię przyszłość, w której technologia i propaganda zmieniają sens słów, wybierz Dukaja. Severski będzie dobrym wyborem wtedy, gdy wolisz współczesne napięcie, operacyjne szczegóły i świat, w którym decyzje zapadają półgłosem.

Najlepsza kolejność nie jest jednak szkolnym kanonem. Warto czytać te książki obok wiadomości, rozmów o gospodarce i własnego doświadczenia codzienności. Wtedy widać, że geopolityka nie mieszka wyłącznie na wielkiej mapie wiszącej nad stołem negocjacyjnym. Potrafi wejść do mieszkania jako wyższy rachunek, do pracy jako nowa zależność i do rozmowy jako zdanie, którego nikt jeszcze nie chce wypowiedzieć głośno.