Jazz stworzył słowa

Gdy urzędnik zmienia się w owada, rodzina uznaje to za kłopot logistyczny, a naród z powagą debatuje nad instrukcją obsługi katastrofy, zaczyna się teren groteski. Ten przewodnik po grotesce literackiej nie służy jednak do odhaczania dziwactw. Groteska jest narzędziem, które sprawia, że rzeczywistość wygląda jednocześnie śmieszniej i groźniej. Najpierw parska się śmiechem, a chwilę później pojawia się niewygodne pytanie: czy to aby na pewno tylko fikcja?

Czym jest groteska literacka?

Groteska to sposób przedstawiania świata poprzez celowe naruszenie jego proporcji, logiki i tonu. Wysokie miesza się z niskim, tragiczne z komicznym, wzniosłe z fizjologią, a codzienna rozmowa o cenach paliwa może przejść w negocjacje z delegacją z innego wymiaru. Nie chodzi przy tym o samą fantazję. Fantastyczny element ma zwykle obnażyć coś bardzo realnego: lęk przed władzą, stadny konformizm, bezradność wobec procedur albo rozpaczliwą potrzebę udawania, że wszystko jest pod kontrolą.

W grotesce świat nie musi być całkowicie nierealny. Często działa znacznie skuteczniej, gdy przypomina znane osiedle, urząd, firmowy open space albo telewizyjne studio, tylko jeden szczegół zostaje przesunięty o kilka centymetrów za daleko. Prezes przemawia przez trzy dni bez przerwy. Eksperci analizują inwazję obcych wyłącznie pod kątem wskaźników kwartalnych. Sąsiedzi tworzą komitet obrony normalności, ponieważ czyjś pies nauczył się mówić. Im bardziej postaci traktują absurd serio, tym mocniej działa groteskowy mechanizm.

Groteska nie jest po prostu absurdem

W języku potocznym groteskowym nazywa się wszystko, co głupie, przesadne albo śmieszne. W literaturze to za mało. Absurd może pokazywać świat pozbawiony sensu, ale groteska zazwyczaj buduje napięcie między sensem a jego karykaturą. Bohaterowie próbują zachować powagę, chociaż formy tej powagi dawno zamieniły się w kostium.

Satyrze zależy przede wszystkim na ośmieszeniu konkretnej przywary, środowiska czy mechanizmu. Groteska idzie dalej: nie tylko kpi z instytucji, lecz pokazuje, że jej język, rytuały i autorytet mogą być zarazem komiczne oraz przerażające. Parodia rozpoznawalnie naśladuje styl lub gatunek. Groteska może korzystać z parodii, ale nie musi. Jej stawką jest raczej odczucie, że znany porządek nagle odsłonił swoje szwy, a pod nimi nie ma nic szczególnie stabilnego.

Dlatego czytanie groteski bywa niewygodne. Łatwo śmiać się z urzędnika zamienionego w automat do cytowania regulaminów. Trudniej przyznać, że czytelnik też czasem odpowiada gotową formułą, bo formuła zwalnia z myślenia. Groteska nie urządza bezpiecznego spektaklu o cudzej niedorzeczności. Lubi przesunąć reflektor o pół kroku w stronę widowni.

Jak rozpoznać mechanizm groteski

Najlepiej nie pytać od razu, czy utwór jest groteskowy. Lepiej obserwować, co dzieje się z rzeczywistością i dlaczego jej deformacja wydaje się podejrzanie trafna. Zwykle pracują tu co najmniej cztery mechanizmy:

• Deformacja – ciało, charakter, przedmiot lub instytucja zostają wyolbrzymione, pomniejszone albo nieludzko uproszczone.
• Zderzenie tonów – śmierć, wojna, bieda czy rozpad państwa są opowiadane tonem urzędowej notatki, farsy albo rodzinnej anegdoty.
• Odwrócenie hierarchii – to, co błahe, staje się sprawą państwową, a to, co fundamentalne, znika pod stosem formularzy.
• Chłodna akceptacja dziwności – postaci przyjmują potworność lub nonsens jako element regulaminu, tradycji czy dobrego wychowania.

Każdy z tych elementów osobno nie wystarczy. Powieść fantasy może być pełna deformacji, a komedia może zestawiać odmienne tony. Groteska pojawia się wtedy, gdy te chwyty podważają naszą pewność, że świat jest racjonalny, przewidywalny i przyzwoicie poukładany.

Śmiech, który nie daje ulgi

Kluczowy jest rodzaj śmiechu. W czystej komedii śmiech często rozładowuje napięcie. W grotesce napięcie zostaje. Czytelnik śmieje się, lecz jednocześnie czuje, że coś poszło nie tak – może w świecie przedstawionym, może w nim samym.

Wyobraźmy sobie miasto, w którym władze organizują ewakuację przed katastrofą klimatyczną, ale najpierw przez miesiąc ustalają kolor opasek dla ewakuowanych. To może być satyryczne. Jeśli jednak mieszkańcy zaczynają traktować brak odpowiedniej opaski jako większe zagrożenie niż nadciągająca fala, a fala grzecznie czeka na decyzję komisji, wchodzimy w groteskę. Śmieszność procedury nie likwiduje grozy. Ona ją administruje.

Po co grotesce ciało, potwór i kosmita?

Groteska chętnie korzysta z tego, co materialne i nieeleganckie: ciała, jedzenia, choroby, brudu, nadmiaru, mechanicznych odruchów. To nie jest dekoracja dla czytelników o mocniejszych nerwach. Ciało przypomina, że najbardziej abstrakcyjne idee – naród, rynek, bezpieczeństwo, postęp – ostatecznie dotykają ludzi, którzy muszą jeść, spać, chorować i znosić cudze decyzje.

Potwór również nie musi być jedynie potworem. Może być lustrem dla społeczeństwa, które od dawna zachowuje się nieludzko, tylko posiada lepsze garnitury i dostęp do mediów. Kosmita w grotesce nie jest zawsze gościem z odległej planety. Bywa figurą obcego spojrzenia: przybysz widzi, jak ludzie kłócą się o symbole, granice i rankingi, po czym pyta z niepokojącą uprzejmością, czy na pewno taki jest cel ich cywilizacji.

Tu fantastyka i groteska spotykają się szczególnie dobrze. Fantastyka pozwala zmienić skalę, reguły i perspektywę. Groteska pilnuje, by pod warstwą niezwykłości pozostał człowiek – dumny, przestraszony, interesowny, czasem zdolny do solidarności, gdy już nie ma komu przekazać sprawy do następnego działu.

Polska codzienność jako materiał wybuchowy

Polska rzeczywistość nie potrzebuje specjalnego zaproszenia do groteski. Wystarczy zestawić język wielkich deklaracji z praktyką kolejki, przetargu, narady wspólnoty mieszkaniowej albo debaty, w której wszyscy mówią o narodzie, lecz nikt nie słucha człowieka siedzącego naprzeciwko. To nie znaczy, że każda opowieść o kraju powinna być szydercza. Nadmiar kpiny także szybko zamienia się w wygodny odruch.

Dobra groteska nie mówi: „wszyscy są idiotami”. To zdanie jest za proste, a prostota rzadko bywa przenikliwa. Mówi raczej: „zobaczmy, co się dzieje, kiedy rozsądni ludzie zaczynają bronić nierozsądnych reguł, bo nikt nie chce pierwszy przyznać, że reguły przestały działać”. W tym miejscu komizm nabiera ciężaru politycznego i społecznego.

U Gombrowicza forma przygniatała człowieka, u Mrożka absurd odsłaniał przemoc pozornie racjonalnych układów, u Schulza materia świata pęczniała od wyobraźni i niepokoju. Nie trzeba ich kopiować, by korzystać z lekcji, którą zostawili: realizm nie zawsze jest najwierniejszym sposobem opisu rzeczywistości. Czasem żeby pokazać prawdę o systemie, trzeba pozwolić mu mówić głosem automatu albo wyhodować mu dodatkową głowę.

Jak czytać groteskę bez polowania na jeden klucz

Najczęstsza pułapka polega na gorączkowym szukaniu odpowiedzi: „co autor miał na myśli?”. Czasem symbol rzeczywiście jest czytelny. Minister z głową telewizora może reprezentować władzę podporządkowaną obrazowi. Czasem jednak jeden obraz pracuje na kilku poziomach i nie warto zamykać go w jednej etykiecie.

Podczas lektury warto śledzić, kto uznaje daną sytuację za normalną, kto się buntuje i kto na niej zarabia. Ważne jest też pytanie o język. Czy postaci mówią sloganami? Czy ich oficjalne słowa zaprzeczają temu, co widzi czytelnik? Czy narrator zachowuje kamienną twarz w chwili, gdy świat wyraźnie traci rozum? W grotesce język rzadko jest niewinnym środkiem przekazu. Zwykle jest częścią maszyny.

Nie trzeba też wybierać między śmiechem a powagą. Jeśli scena bawi, to dobrze. Jeśli po chwili zostawia osad niepokoju, jeszcze lepiej. Najciekawsze utwory groteskowe nie dają komfortu moralnej wyższości. Pozwalają dostrzec cudzy absurd, po czym dyskretnie podpowiadają, że własny może mieć bardzo podobną twarz.

Kiedy więc następnym razem rzeczywistość wyda się zbyt niedorzeczna, by ją opisać, nie uciekaj od niej w prosty realizm. Przyjrzyj się, kto prowadzi zebranie, dlaczego wszyscy biją brawo i czy przypadkiem kosmita pod oknem nie okazuje się jedyną osobą, która zadaje rozsądne pytania.